Ενα από τα θέματα που παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον είναι να γνωρίζει κανείς τον τρόπο θεώρησης της τέχνης από τους ανθρώπους που την υπηρετούν. Να γνωρίζει δηλαδή της αισθητικές απόψεις τους. Κι η γνώση αυτή τις περισσότερες φορές δεν είναι δύσκολο να αποκτηθεί, καθώς οι περισσότεροι καλλιτέχνες, και μάλιστα οι ποιητές, δεν είναι φειδωλοί στο να εκθέσουν τις αισθητικές τους αντιλήψεις είτε με έργα ποιητικής είτε μέσα από συγγράμματα και αισθητικά δοκίμια.

Ο Σολωμός, όμως, δεν ανήκει στους ποιητές που μας άφησε ποιήματα ποιητικής και δοκίμια που θα μας επέτρεπαν να γνωρίσουμε τις αντιλήψεις του. Αφησε όμως καταγεγραμμένες κάποιες από τις σκέψεις του στους περίφημους Στοχασμούς των Ελεύθερων Πολιορκημένων και σε θεματικές ψηφίδες που βρίσκονται διασκορπισμένες στο ιταλόγλωσσο έργο του.

Τις θεματικές ψηφίδες του ιταλόγλωσσου έργου δε θα μπορέσουμε να αξιοποιήσουμε σήμερα λόγω ελλείψεως χρόνου, ελπίζουμε όμως στο μέλλον να μας δοθεί η δυνατότητα να αναφερθούμε διεξοδικά σε αυτές. Το ενδιαφέρον μας θα επικεντρωθεί αποκλειστικά στους Στοχασμούς, στις καταγεγραμμένες δηλαδή σκέψεις  του ποιητή που αναφέρονται στο πνεύμα, το σκοπό και την τεχνική πραγμάτωση του κορυφαίου έργου του, των Ελεύθερων Πολιορκημένων.

Γιατί οι Στοχασμοί δεν αναφέρονται σε ολάκερο το έργο του ποιητή κι ούτε αποτελούν την παντοτινή ποιητική του. Εξάλλου δεν ερμηνεύονται όλα τα έργα με βάση τους στοχασμούς παρά μόνο οι Ελεύθεροι Πολιορκημένοι, ο Νικηφόρος Βρυέννιος, το Αηδόνι και το γεράκι και το Ελληνικό καράβι,  ούτε και ο σολωμικός στοχασμός είναι δυνατόν να περιλαμβάνεται σ' αυτές τις δεκαπέντε τεχνικές σημειώσεις, εκ των οποίων οι περισσότερες δεν αποτελούν και «εφευρήματα του μεγάλου νοός του».² 

Με πιο απλά λόγια οι περισσότεροι Στοχασμοί δεν αποτελούν προσωπικές σκέψεις του ποιητή, αλλά βασικές θεωρητικές και αισθητικές αρχές δυο «μεγάλων» Γερμανών διανοητών, του Χέγκελ και του Σίλερ, όπως αυτές καταγράφονται στα Αισθητικά μαθήματα και αργότερα στην Αισθητική του πρώτου και τις Αισθητικές πραγματείες του δεύτερου.

Κι αν εκ πρώτης όψεως μια τέτοια σχέση δεν είναι ορατή, αυτό οφείλεται κυρίως στο γεγονός ότι ο Σολωμός τις αισθητικές αρχές των δυο ιδεολογικών του προτύπων τις είχε τόσο καλά κατανοήσει και τόσο πολύ επεξεργαστεί, ώστε μπορούσε να τις παρουσιάσει συμπυκνωμένες και διατυπωμένες με προσωπικό ύφος, που να φαντάζουν ακόμη και στα έμπειρα μάτια ως σολωμικές.

Είναι ώρα όμως να επικεντρώσουμε την προσοχή μας στο ιδεολογικό περιεχόμενο των Στοχασμών και να αναδείξουμε όχι το σύνολο των αρχών που περιέχουν, μια τέτοια προσπάθεια στο πλαίσιο μιας εικοσάλεπτης εισήγησης θα ήταν καταδικασμένη σε αποτυχία, αλλά σε εκείνους του κανόνες της ποιητικής πράξης από τους οποίος μπορεί να εξαχθεί η θεωρία της καλλιτεχνικής και αισθητικής δημιουργίας του Σολωμού. Κι ένας από τους πρωταρχικούς αυτούς κανόνες εμπεριέχεται στον παρακάτω Στοχασμό:

Ανάγκη να σκεφθείς βαθιά και με τρόπο συγκεκριμένο και σταθερό (μια για πάντα) τη φύση της ιδέας, πρι πραγματοποιήσεις το έργο. Και μέσα σ' αυτήν θα ενσαρκωθεί το ουσιωδέστερο και υψηλότερο περιεχόμενο της ανθρώπινης φύσης: η πατρίδα και η θρησκεία. (ΑΕ 479)

Αυτό που προκαλεί την προσοχή μας σε τούτον τον Στοχασμό είναι η αναφορά στην Ιδέα, σε άλλους Στοχασμούς η Ιδέα ονομάζεται υπόσταση, νόημα, αόρατος μονάρχης, αληθινή ουσία, απόλυτη ύπαρξη του ποιήματος, πνεύμα της γενικότητας, ασώματη ψυχή, μεγάλη ουσία, πνευματική δύναμη, υποστατικό ίσκιο, όπως, όμως κι αν ονομάζεται, το περιεχόμενο του όρου είναι ίδιο, κι όπως επισημαίνει ο Βάρναλης, ο όρος άλλοτε έχει την ευρύτερη εγελιανή σημασία του απόλυτου πνεύματος που γεννά την πραγματικότητα κι άλλοτε τη σιλερική σημασία της πνευματικής ελευθερίας.³  

Είτε όμως ο όρος χρησιμοποιείται με την εγελιανή είτε με τη σιλερική του σημασία, δεν αλλάζει η βασική θέση πως πρωταρχικό μέλημα του καλλιτέχνη είναι η επιλογή της κατάλληλης Ιδέας προς εικονοποίηση. Κι αυτή η επιλογή είναι αρκετά δύσκολη, γιατί σύμφωνα με την εγελιανή αισθητική, που ακολουθεί ο Σολωμός, δεν είναι όλες οι Ιδέες κατάλληλες για την εικονική-καλλιτεχνική αναπαράσταση, αλλά μόνο εκείνες που έχουν περιεχόμενο «καθ' εαυτό προσαρμοσμένο στην εικονικότητα» και όσων το περιεχόμενο δεν είναι «αφηρημένο εν εαυτώ».⁴

Κι εδώ γεννάται το εύλογο ερώτημα: ποιες είναι οι Ιδέες που έχουν κατά τον Σολωμό περιεχόμενο προσαρμοσμένο στην εικονικότητα, άρα αξίζουν να προκαλέσουν το ενδιαφέρον της τέχνης;

Υπάρχει μια αναφορά στους Στοχασμούς που απαντά με σαφήνεια στο ερώτημα που θέσαμε: μέσα στην Ιδέα θα ενσαρκωθεί το υψηλότερο περιεχόμενο / της αληθινής ανθρώπινης φύσης: η πατρίδα και η θρησκεία (ΑΕ 479), γράφει ο Σολωμός. Οι ιδέες αυτές θα ενσαρκωθούν μέσα στο ποίημα, καθώς αποτελούν για τον ποιητή μεγάλες δυνάμεις της πνευματικής ζωής και συνιστούν το αληθές περιεχόμενο του ανθρώπου.

Κι αυτές τις ιδέες προσπαθεί να τις ενσαρκώσει, με τον πιο επιτυχημένο τρόπο, στο κορυφαίο έργο του: τους Ελεύθερους Πολιορκημένους, και μάλιστα μ' έναν τέτοιο τρόπο που το έργο να μην κινείται απλά σε θρησκευτικό και εθνικό επίπεδο, αλλά να αποκτά φιλοσοφικές και κοσμοθεωρητικές προεκτάσεις ιδιαίτερα σημαντικές. Κι η πρόθεση του ποιητή να προσδώσει αυτές οι προεκτάσεις διαφαίνονται στον παρακάτω Στοχασμό:

                                        Ανάγκη στο ποίημα του Χρέους,⁵ 
να αναπαρασταθεί η μακρά και φοβερή αγωνία της δυστυχίας και των πόνων, ώστε μέσα από αυτά να παρουσιαστεί άθικτος και άγιος ο διανοητικός και ηθικός παράδεισος. (ΑΕ 482)

Ο Σολωμός φαίνεται να υποδεικνύει στον εαυτό του να παρουσιάσει τα δεινά που υφίστανται οι Πολιορκημένοι για την απελευθέρωση της πατρίδας, αλλά με απώτερο σκοπό να προβληθεί εκείνο που πραγματικά ενδιαφέρει την ποιητική του τέχνη: η ηθική ανωτερότητα του ανθρώπου που έχει τη δύναμη να επιβληθεί στις αντιξοότητες.

Η ιδεαλιστική αυτή πρόθεση του έργου απηχεί σε μεγάλο βαθμό τις ηθικοαισθητικές θεωρίες του Σίλερ στις οποίος αξίζει να στρέψουμε την προσοχή μας, για να κατανοήσουμε καλύτερα τον σολωμικό στοχασμό. Ο μεγάλος Γερμανός διανοητής στο αισθητικό του δοκίμιο για το Παθητικό σημειώνει:

«η παρουσίαση του πάθους δεν είναι σκοπός της τέχνης αλλά αποκτά σημασία ως μέσο για την επιτυχία των σκοπών της. Ο υπέρτατος σκοπός της τέχνης είναι να παρουσιάσει το υπεραισθητό και η τραγική τέχνη φθάνει σ' αυτό το σκοπό όταν παρουσιάζει την ηθική ανεξαρτησία απέναντι στους φυσικούς νόμους... 
      
και λίγο πιο κάτω

Η ευαίσθητη φύση πρέπει να υποφέρει πολύ και με βιαιότητα. Είναι αναγκαίο το πάθος, για να αποδείξει το άτομο την ηθική του ελευθερία»⁶

Κι ο Σολωμός στους Ελεύθερους Πολιορκημένους συμβουλεύει τον εαυτό του να πράξει κάτι ανάλογο και το εκφράζει ρητά τόσο στον Στοχασμό που προαναφέραμε όσο και σε άλλους:

Ο πόνος τους συνίσταται στο να θυμούνται την προηγούμενη ευτυχισμένη κατάστασή τους (ΑΕ 476)
...
Κοίταξε να καθορίσεις με αναβαθμούς σαν μια κλίμακα από δυσκολίες που εκείνοι οι μεγάλοι θα τις ξεπεράσουν (ΑΕ 402)
...
πείνα μπαίνει σ' αυτό τον κύκλο των δοκιμασιών ως δύναμη εξωτερική (ΑΕ 467)

κι όταν φυσικά αναφέρει:

κάμε να παρουσιαστεί άθικτος ο διανοητικός και ηθικός τους παράδεισος. (ΑΕ 482)

Αυτή η παρουσίαση του ηθικού ανθρώπου που υποφέρει, αλλά αντιστέκεται με τη δύναμη της ψυχής του στις φυσικές αντιξοόητες, είναι το «υψηλό περιεχόμενο» που θα ενσαρκώνεται στο ποιητικό έργο. Κι αυτό είναι το περίφημο υψηλόν, η έννοια που απασχόλησε, ίσως όσο καμιά άλλη, την αισθητική του 18ου και 19ου αιώνα και βρίσκονταν στο επίκεντρο του σιλερικού προβληματισμού.

Η σωστή όμως επιλογή της Ιδέας δεν καλύπτει παρά μόνο το μισό της απόστασης που χωρίζει τον καλλιτέχνη από τη σύνθεση ενός πραγματικού έργου τέχνης. Κι αυτό, γιατί, κατά τον Σολωμό, ο ποιητής πρέπει να προσέξει ιδιαίτερα: την καθολικότητα και τη διαχρονικότητα του μηνύματος, τον τρόπος εκφοράς του και τον τρόπο που θα ενεργοποιήσει την αντιληπτική ικανότητα του αναγνώστη.
Ας δούμε, όμως, πρώτα ορισμένες σκέψεις του ποιητή κι ύστερα θα πούμε περισσότερα. Σημειώνει, λοιπόν, ο ποιητής:

Ο βασικός τόνος ας μένει σταθερά στο βαθύ κέντρο της εθνικότητας και ας υψώνεται κάθετα, ενώ θα πλαταίνει βαθμιαία το νόημα για το οποίο συντέθη το ποίημα. (ΑΕ 474)

κι ακόμη

Πρόσεξε καλά. Ο βασικός τόνος του ποιήματος ας είναι από την αρχή ως το τέλος το κοινό και ατομικό συνυφασμένο και ταυτισμένο με τη γλώσσα. Και ας ενεργεί συνεχώς για την αληθινή ουσία, αλλά με τρόπο τέτοιον ώστε να το αντιλαμβάνονται μόνο οι εξασκημένες και βαθιές διάνοιες. (ΑΕ 474)

κι ακόμη

Μια πλήρης και ωραία δημοκρατία ιδεών που θα παρουσιάζει ως ουσία το μονάρχη που κρύβεται από τις αισθήσεις μας. Τότε θα είναι το ποίημα αληθινό. Ο μονάρχης, που λανθάνει για τις αισθήσεις και που είναι ανακοινώσιμος μόνο στο πνεύμα μέσα στο οποίο γεννήθηκε, βρίσκεται έξω από την περιοχή του χρόνου. Αλλά μια δημοκρατία ιδεών κατεβάζει τις εξουσίες του στα αισθητά, εν χρόνω.  (ΑΕ 471)

Μέσα από αυτούς τους στοχασμούς διαπιστώνουμε πως ο Σολωμός επιδιώκει ο τόνος των ποιητικών του συνθέσεων να είναι απλός και το περιεχόμενό τους διόλου σκοτεινό. Αν μάλιστα θέλουμε να χρησιμοποιήσουμε μια σύγχρονη ορολογία, σωσιριανής προέλευσης, θα λέγαμε πως ο Σολωμός επιδιώκει τα σημαίνοντα, που ανάγονται στο επίπεδο της έκφρασης, να είναι άμεσα προσλήψιμα από τον αναγνώστη, κι αυτό θα επιτευχθεί μέσω της:
 
απλής και πλατιάς μεθόδου  των συνθέτων, με τον εμπλουτισμό της μορφής με λαϊκές εκφράσεις (ΑΕ 474)

ενώ τα σημαινόμενα, οι βαθύτερες προεκτάσεις, το φιλοσοφικό νόημα, να μην είναι εύκολα αναγνώσιμο, αλλά ο αναγνώστης να χρειάζεται να ενεργοποιήσει την αντιληπτική του ικανότητα για να το συλλάβει. Γι' αυτό κι ο Σολωμός τονίζει ότι:

ο μονάρχης, που λανθάνει για τις αισθήσεις και
που είναι ανακοινώσιμος μόνο μέσα στο πνεύμα
στο οποίο γεννήθηκε (ΑΕ 471)

και ακόμη

Ο βασικός τόνος του ποιήματος... ας ενεργεί συνεχώς για την αληθινή ουσία, αλλά με τρόπο τέτοιον ώστε να το αντιλαμβάνονται μόνο οι εξασκημένες και βαθιές διάνοιες (ΑΕ 474)

Ο Σολωμός φαίνεται να εκφράζει και να προσπαθεί να εφαρμόσει, σε μια τόσο πρώιμη εποχή, αρχές που θα αποτελέσουν αξιώματα της σύγχρονης θεωρίας της λογοτεχνίας πολλές δεκαετίες αργότερα, όταν η σύγχρονη θεωρία της λογοτεχνίας θα δείξει πως το ποιητικό κείμενο προσφέρεται στη συνείδησή μας ως μια ακολουθία σημείων άμεσα προσλήψιμη τις περισσότερες φορές, ωστόσο η οργάνωση και η λειτουργία του δεν είναι μόνο γραμμική, καθώς εκτός από το συνταγματικό άξονα υπάρχει και ο παραδειγματικός ο οποίος περικλείει τα βαθύτερα νοήματα του ποιήματος.⁷      
Και τα βαθύτερα αυτά νοήματα στο σολωμικό έργο βρίσκονται:

  έξω από την περιοχή του χρόνου... αλλά κατεβαίνουν
  στα αισθητά, εν χρόνω (ΑΕ 471) 

πράγμα που σημαίνει ότι το ποιητικό κείμενο και μάλιστα το αφηγηματικό εκδηλώνει σε χρονικά και τοπικά εξελισσόμενη δράση αξιολογικά περιεχόμενα που δεν δεσμεύονται από τα όρια του χρόνου, με την έννοια ότι αποτελούν αξίες αναλλοίωτες και διαχρονικές.

Οταν όμως ένα ποίημα κινείται ταυτόχρονα σε τόσα επίπεδα γεννάται στον αναγνώστη η απορία για τον τρόπο με τον οποίο είναι δυνατή η ασφαλής προσέγγιση του. Ο Σολωμός αναφέρεται και σε αυτό στους Στοχασμούς:
 
Το ποίημα, γράφει, ας εκφράζει το νόημα σαν ένας αυτοΰπαρκτος κόσμος, μαθηματικά βαθμολογημένος, πλούσιος και βαθύς. (ΑΕ 424)

Η αναλογία του στοχασμού αυτού με ορισμένα αξιώματα της σύγχρονης θεωρία της λογοτεχνίας είναι ακόμη εντυπωσιακότερη και από τις προηγούμενες. Σύμφωνα με τις αρχές της Δομικής Σημαντικής, το κείμενο αποτελεί ένα μικροσύμπαν σημασίας που περιέχει τους κώδικες ανάγνωσής του τους οποίους σε κάθε περίπτωση πρέπει να αναζητήσουμε μέσα στο ίδιο το κείμενο και όχι σε εξωκειμενικές περιοχές. Η σολωμική φράση «το ποίημα ας εκφράζει το Νόημα ωσάν ένας αυτοΰπαρκτος κόσμος» εμπεριέχει ακριβώς την ίδια άποψη αλλά και την πρόταση «προς εαυτόν» το ποιητικό κείμενο να προσφέρει τους κώδικες ανάγνωσής του στον αναγνώστη και να υπακούει σε μια αυστηρή οργάνωση, ώστε να επιτυγχάνει το βάθος και τον πλούτο, στοιχεία που πρέπει επίσης να αποτελούν γνωρίσματα κάθε λογοτεχνικού έργου.    

Ολα όσα είπαμε έως τώρα αφορούν το ένα από τα δύο βασικά και διακριτικά στοιχεία ενός λογοτεχνικού έργου: του περιεχομένου. Υπάρχει όμως κι ένα δεύτερο στοιχείο κι αφορά τις τεχνικές που μορφοποιούν τους φιλοσοφικούς κώδικες και τους μετασχηματίζουν σε καλλιτεχνικούς:
 
Εφάρμοσε την πνευματική ιστορία του φυτού, που αρχίζει από τον σπόρο και επιστρέφει σε αυτόν, αφού περάσει όλες τις φυτικές μορφές ως βαθμίδες εξέλιξης, δηλαδή ρίζα, κορμό, φύλλα, λουλούδια, καρπούς. Εφάρμοσέ την σκεπτόμενος βαθιά την ουσία του αντικειμένου και επίσης την καλλιτεχνική μορφή. Πρόσεξε ώστε αυτή η διαδικασία να πραγματοποιηθεί χωρίς την ελάχιστη διακοπή. (ΑΕ 474)

Ο ποιητής φαίνεται να εκφράζει εδώ την αντίληψη ότι το έργο τέχνης προκύπτει από τη σύνδεση δύο στοιχείων: της μορφής κι του περιεχομένου κι όσο πιο αρμονική είναι αυτή η σύζευξη τόσο καλύτερο είναι το έργο τέχνης.

Ο σολωμικός στοχασμός παρουσιάζει ισχυρές αναλογίες με τον εγελιανό, που θεωρεί ότι το ιδεώδες στην τέχνη επιτυγχάνεται μόνο μέσα από την αντιστοιχία της Ιδέας, του περιεχομένου δηλαδή, και του αισθητού μέρους, της μορφής δηλαδή: «η εξοχότητα της τέχνης, σημειώνει ο Χέγκελ, θα εξαρτάται από το βαθμό της μυχιότητας και συμφωνίας, στην οποία η Ιδέα και η μορφή έχουν φθάσει, διεισδύοντας η μία στην άλλη».⁸ 

Οπου δεν υπάρχει αυτή η αντιστοιχία δημιουργούνται τα ελλειμματικά έργα τέχνης κι αυτή η ελλειμματικότητα δεν οφείλεται τόσο στην ανεπάρκεια του καλλιτέχνη όσο στην ελλειμματικότητα της αντιστοιχίας. Αυτή την ελλειμματικότητα προσπαθεί να αποφύγει ο Σολωμός κι αυτό το «πάντρεμα» περιεχομένου και μορφής προσπαθεί να επιτύχει.

Και σε τούτο το σημείο γεννάται ένα ουσιαστικό ερώτημα: η αισθητή μορφοποίηση του περιεχομένου με βάση ποια ποιητική πραγματοποιήθηκε; Την κλασική ή τη ρομαντική; Ή μήπως ο ποιητής πραγματοποίησε τη ρητή του πρόθεση να ξεπεράσει το δίλημμα κλασικός ή ρομαντικός τρόπος και να δημιουργήσει ένα νέο είδος, το περίφημο genere nuovo;⁹ 

Η απάντηση σ' αυτό το ερώτημα δεν είναι διόλου εύκολη, καθώς πρέπει να γνωρίζουμε πως η επιλογή μιας ορισμένης ποιητικής από τον ποιητή δεν σημαίνει απλά την υιοθέτηση μιας συγκεκριμένης ποιητικής θεωρίας, αλλά και την εφαρμογή μιας μεθόδου γραφής. Αρα, η απάντηση στο ερώτημα που θέσαμε συνδέεται άμεσα και  με την απάντηση στο περίφημο ερώτημα για τις αιτίες της αποσπασματικότητας του σολωμικού έργου της ώριμης περιόδου.

Σ' αυτό το ακανθώδες ερώτημα θα προσπαθήσω να απαντήσω όσο γίνεται συντομότερα καθώς ο χρόνο πιέζει.

Ο Σολωμός από το 1830 περίπου και ύστερα επιχείρησε να πραγματώσει ένα από τα μεγάλα αισθητικά ζητήματα του καιρού του: τη συνδυαστικά αξιοποίηση του κλασικού με το ρομαντικό τρόπο. Το αίτημα αυτό τέθηκε από τον Σλέγκελ στη Γερμανία, τον Πούσκιν στη Ρωσία, τον Κόλεριτζ στην Αγγλία, τον Ουγκό στη Γαλλία, τον Φώσκολο και τον Μαντζόνι στην Ιταλία και άλλους πολλούς.

Μπόρεσε όμως να επιτύχει έναν τέτοιο συνδυασμό ο Σολωμός στην Ελλάδα; Η απάντηση είναι πως όχι. Αν και ο Σολωμός προσπάθησε για περίπου είκοσι πέντε χρόνια να δημιουργήσει το μεικτό είδος, δεν τα κατάφερε. Κατάφερε όμως να επιτύχει κάτι άλλο, το οποίο μάλιστα δεν είχε ούτε θεωρητικά συλλάβει ούτε επιδιώξει. Σωστά ο Ερατοσθένης Καψωμένος υποστηρίζει πως ο Σολωμός στην προσπάθειά του να πραγματώσει το μεικτό είδος πέρασε πάνω από τον ρομαντισμό, προσπέρασε τον ρεαλισμό κι έφθασε πολύ κοντά στον μοντερνισμό.¹⁰

Ο Σολωμός στα έργα της ώριμης περιόδου και κυρίως στον Κρητικό, τους Ελεύθερους Πολιορκημένους και τον Πόρφυρα επεξεργάζεται μόνο τις λυρικές ενότητες και δεν ενδιαφέρεται για τις «γέφυρες». Καταργεί την αφηγηματική οργάνωση και διαμορφώνει λυρικά επεισόδια που είναι αυτόνομα και εκ πρώτης όψεως ασύνδετα μεταξύ τους. Στην ουσία, όμως, δημιουργούν ένα οργανωμένο σύνολο με εσωτερική νομοτέλεια από το οποίο λείπει μόνο η αφήγηση. Και καθένα από αυτά τα λυρικά επεισόδια είναι ένας «αυτΰπαρκτος κόσμος μαθηματικά βαθμολογημένος πλούσιος και βαθύς». Ενας κόσμος όπως ακριβώς τον επεδίωξε ο ίδιος ο ποιητής.