Poetry slam, όπως δραματουργία

Του Βασίλη Ρούβαλη

Εμφιλοχωρούν λοιπόν οι όροι ποιητικής σε μια παράσταση όπου το στοιχείο της απαγγελίας είτε της «μιμήσεως πράξεως σπουδαίας και τελείας», εμπλουτίζεται από τη σκηνική πρόκληση αλλά και την εμβρίθεια, γνώση και αισθητήριο των όποιων πρωταγωνιστών-ποιητών; Με αυτό το βασικό ερώτημα το ηλεκτρονικό περιοδικό για την ποίηση (.poema..) συνέβαλε μαζί με τα λογοτεχνικά έντυπα Book Press, (δε)κατα, Index και Poetix, στην πρώτη φάση των εκδηλώσεων «Athens Poetry Slam», οι οποίες οργανώθηκαν στις 2, 3 και 4 Νοεμβρίου 2009 σε τρεις χώρους στο κέντρο της Αθήνας με την παρουσία πολυπληθούς κοινού.

Ο διαγωνισμός ποίησης επί σκηνής έχει εξαπλωθεί διεθνώς, αρχής γενομένης από τις Ηνωμένες Πολιτείες, με βασικό γνώμονα την προσέγγιση του ποιητικού λόγου από ένα -νεανικό κυρίως- κοινό θεατών που δεν διαθέτουν απαραιτήτως την επάρκεια ή τη διάθεση προσέγγισης του ποιητικού λόγου, αλλά και από συστηματικούς αναγνώστες οι οποίοι επιθυμούν να παρακολουθήσουν το «παιχνίδισμα» μεταξύ λόγου και κίνησης, σωματικής έκφρασης και διατύπωσης του νοήματος. Αλλωστε, η πρόσφατη εμφάνιση του νεανικού συγκροτήματος ποιητών-ερμηνευτών Aisle 16 (στην Αθήνα, στις 24 Ιανουαρίου 2009), μια συνδιοργάνωση του Βρετανικού Συμβουλίου και του (.poema..), κατέδειξε τον πήχυ στον οποίο έχει πλέον τοποθετηθεί ο θεσμός του poetry slam σε άλλες χώρες.

Η ελάχιστη ελληνική εμπειρία, παρ' όλα ταύτα, δεν είναι απαγορευτική τόσο για τη δοκιμή αυτού του είδους θεάματος όσο και για την ποθητή προσπάθεια «ενδοφλέβειας» προώθησης της ποίησης σε ευρύτερα ακροατήρια. Ωστόσο, τα εύλογα ζητήματα τίθεται άμεσα σε ό,τι αφορά τους συμμετέχοντες, τους θεατές αλλά και τους κριτές στον σχετικό διαγωνισμό. 1. Οι υποψήφιοι που επιδιώκουν να κερδίσουν με μοναδικό όπλο τα ποιήματά τους αλλά και την ευφάνταστη εκφορά λόγου, κίνησης και εκφραστικότητας, δεν διαθέτουν πρότερη εμπειρία ενώ τα κριτήρια της τελικής επιλογής τους είναι συγκεχυμένα. 2. Οι πρώτες εμπειρίες που αποκόμισαν τα μέλη των κριτικών επιτροπών, ορισθέντων από τις συντακτικές ομάδες των περιοδικών, σημασιοδοτούνται, ήδη με μια σειρά από παρατηρήσεις και σχολιαστικές τοποθετήσεις, που είναι χρήσιμες για τη συνέχεια ή την ασυνέχεια του θεσμού. 3. Aλλο τόσο το κοινό επιθυμεί να παρακολουθήσει αυτές τις εκδηλώσεις, προσδοκώντας τη διαφορετικότητα στην προσέγγιση της ποίησης, την απομάκρυνση από τις συνήθεις, βαρυσήμαντες κι άλλο τόσο αποθαρρυντικές, καθότι νυσταλέες, ποιητικές βραδιές. 

Κατ' αρχάς, η αίσθηση αμφιβολίας παραμένει. Εάν όντως οι «ποιητές επί σκηνής» επιδιώκουν μια παραστασιακή προσέγγιση του ποιητικού κειμένου, οφείλουν να επεξεργαστούν, με διάθεση υβριδική μάλλον, την επιζητούμενη ισορροπία έως ότου, σε μέλλοντα χρόνο, στοιχειοθετηθούν πραγματικά σημεία εκκίνησης κι ανάπτυξης μιας ολοκληρωμένης κλίμακας θεατρικής απόδοσης του ποιήματος. Ητοι, στην προκειμένη περίσταση, η απαγγελία δεν αρκεί καθόσον κρίνεται επιβεβλημένη η  άρθρωση, ο χρωματισμός της φωνής, η ένταση στο ύφος, η παραστατικότητα. Ούτε το κείμενο αρκεί όταν δεν προσαρμόζεται ο στίχος-φράση στην κινησιολογία ή και την οπτικοποίησή του.

Σε μια πρώτη συζήτηση επί του θέματος με κάποιους από τους ποιητές που εγγράφονται στην εγχώρια λογοτεχνική σκηνή, ενδυναμώνεται η εντύπωση και ο προβληματισμός για την ισχνή παρουσία του ποιητικού λόγου στον καθ' ημάς δημόσιο στίβο έως τώρα, μέσα από την αμήχανη ή και αρνητική τοποθέτησή τους στο θέμα της αναγκαίας καλλιέργειας ή μη αυτού του είδους ποιητικού διαγωνισμού... Αρκετοί ισχυρίζονται, όχι άστοχα επιχειρηματολογώντας, πως η ανάγνωση της ποίησης, πολλώ δε μάλλον οι σημασιολογικές υπαγορεύσεις της διατυπωμένες διά βοής, δεν έχουν εκληφθεί άλλοτε ως μέσο εξωστρέφειας, έκφανσης της συγκίνησης ή καλλιτεχνικού γεγονότος.

Για να φθάσει κάποιος να μιλάει σήμερα για το poetry slam και τη στυλιστική άποψη που προτάσσει στην υπόθεση της ανανέωσης του ενδιαφέροντος για τον ποιητικό λόγο, χρειάζεται να προβεί σε μια σειρά παραπομπών στο παρελθόν - οι παραμυθάδες και οι ραψωδοί, οι μεσαιωνικοί αυλικοί, οι εμπνευσμένοι περιηγητές και τραγουδιστές των carmina burana, οι rapper της δορυφορικής τηλεόρασης, οι επαγγελματίες αναγνώστες ποιημάτων στα πρόσφατης τεχνολογικής εσοδείας ηχητικά βιβλία... Το σημαντικότερο δε, είναι η προαγωγή της ποιότητας της ποίησης που αναπαράγει (ή ακόμη, παράγει) το poetry slam και οι διεκδικητές μιας θέσης στον κόσμο της ποιητικής τέχνης. Ετούτο όμως το διακύβευμα, με τις πολλές παραμέτρους που διαθέτει, μέλλει να συζητηθεί σε προσεχή, ωριμότερη φάση...

Και εγένετο slam poetry...

Tου Βασίλη Μανουσάκη

Βρισκόμαστε στο Σικάγο στο Get Me High Lounge, ένα μπαρ κατάμεστο ένα βράδυ του Νοεμβρίου του 1984, γιατί ο ποιητής Μαρκ Σμιθ έχει προαναγγείλει μια ξεχωριστή παράσταση απόψε. Κανείς δεν ξέρει τι θα δει και μάλιστα μερικοί από τους θαμώνες, που έχουν πιει λιγάκι παραπάνω, αρχίζουν να αδημονούν και να μιλάνε λίγο πιο δυνατά από τους υπολοίπους προκαλώντας μερικά κεφάλια να γυρίσουν και μερικά βλέμματα να στραφούν αποδοκιμαστικά προς το μέρος τους. Τελικά, μετά από λίγη ώρα, στη μικρή σκηνή εμφανίζεται ο Μαρκ Σμιθ μαζί με κάποιους άλλους φίλους του ποιητές κι αρχίζει να απαγγέλλει ποιήματα. Οι παρευρισκόμενοι κοκαλώνουν. Οταν ελάμβαναν τις προσκλήσεις για μια ιδιαίτερη παράσταση, δεν την περίμεναν ακριβώς τόσο ιδιαίτερη, τόσο ποιητική. Κάποιοι πάλι αρχίζουν να δυσανασχετούν, αλλά τα πολλά επιτιμητικά βλέμματα αυτή τη φορά τούς βάζουν στη θέση τους. Σε λίγο, ο λόγος των ποιητών τούς παρασέρνει και κάποιοι πιο θαρραλέοι αρχίζουν να επιδοκιμάζουν. «Σας άρεσε;», ρωτάει από το μικρόφωνο ο Μαρκ Σμιθ μετά το τέλος μιας απαγγελίας. «Ναι», ακούγονται πολλές φωνές μαζί. Κι ύστερα ακόμη περισσότερες «Κι άλλο». Οι ποιητές επί σκηνής παρασύρονται από τις επευφημίες του κόσμου και δίνουν τον καλύτερο εαυτό τους. Κάποιοι χρησιμοποιούν τη φωνή τους ως μοναδικό μέσο δραματοποίησης των στίχων τους, άλλοι πάλι έχουν ντυθεί κατάλληλα, ενώ κάποιοι, όχι πολλοί όμως, χρησιμοποιούν και μερικά σκηνικά αντικείμενα.
 
Ο ποιητής εκείνο το ελαφρώς ψυχρό βράδυ του Νοεμβρίου στο Σικάγο ξέφυγε από το χαρτί και το ευγενές, στα όρια του «καθωσπρέπει», τετ-α-τετ με τους αναγνώστες-ακροατές του και εκτέθηκε επί σκηνής. Εγινε ραψωδός, μελωδός, ηθοποιός. Χωρίς ρόλο ή σενάριο, παρά μόνον με τους στίχους του. Αναγκάστηκε να «παίξει» με τους στίχους, να υποδυθεί (τι ειρωνεία;!) τον ποιητή και να πείσει ταυτόχρονα το ακροατήριο ότι αυτός αξίζει το βραβείο στο τέλος της βραδιάς. Αυτός είναι ο πιο αγαπητός. Αυτός θα αλιεύσει τις επευφημίες και το χειροκρότημα του κοινού εις βάρος των αντιπάλων του ποιητών.

Κάπως έτσι, λοιπόν, εγένετο το poetry slam, ο διαγωνισμός δραματοποιημένης ποίησης, στον οποίο μέσα σε λίγο χρόνο (3 λεπτά συνήθως) ο ποιητής καλείται να δώσει τη σύντομη και περιεκτική παράστασή του και να κριθεί από το κοινό αλλά και από μια επιτροπή, όχι μόνο για την ποιότητα των στίχων του, αλλά και για τον συνδυασμό της σκηνικής παρουσίας και της απόδοσής του.

Στην Ελλάδα, το poetry slam ήρθε 25 χρόνια μετά, έχοντας γίνει πρώτα θεσμός σε πολλές χώρες της Ευρώπης. Διοργανώθηκαν τρεις βραδιές στην Αθήνα και βραβεύτηκαν μάλλον οι πιο ευρηματικοί συμμετέχοντες, οι οποίοι ξεχώρισαν κυρίως για την απόδοση του ποιητικού τους λόγου. Η επανάληψη μήτηρ μαθήσεως και στο slam, και σίγουρα οι μελλοντικές διοργανώσεις θα δείξουν εάν εξελιχθεί ο θεσμός και στην Ελλάδα, εάν αγκαλιαστεί από ποιητές, δημοσιογράφους, κριτικούς και ενδιαφερόμενο κοινό της ποίησης ως μια εναλλακτική μορφή προφορικής ποίησης ή έστω παρουσίασης του γραπτού στίχου.

Με πρόσημο την ιδέα

Του Ντίνου Σιώτη

Oι τρεις βραδιές σηματοδοτούν κάτι καινούργιο για την προφορική ποίηση στην Ελλάδα. Παρά το ότι οι ποιητές που έλαβαν μέρος είχαν οδηγίες και είχαν ενημερωθεί για τους κανόνες και τους όρους διεξαγωγής του, η συντριπτική πλειονότητα όσων συμμετείχαν έκαναν του κεφαλιού τους, με αποτέλεσμα να υπάρξουν στρεβλότητες, αφού οι περισσότεροι διάβασαν αντί να απαγγείλουν το ποίημά τους ή έδωσαν θεατρική παράσταση αντί απλώς να δραματοποιήσουν τον λόγο τους. Αυτή είναι η ελληνική πραγματικότητα. Και στις τρεις βραδιές υπήρχαν καλοί σλάμερ με τους όρους του παιχνιδιού αλλά δεν προκρίθηκαν. Σ' αυτό έφταιγε και η έλλειψη πείρας των μελών των επιτροπών κρίσης.

Γεγονός παραμένει ότι η αρχή έγινε, ρίχτηκε ένα μικρό πετραδάκι στην απέραντη θάλασσα της ποίησης. Οι κύκλοι του φθάνουν σιγά σιγά σε άλλες πόλεις της Ελλάδας (Θεσσαλονίκη, Βόλος, Καλαμάτα, Πάτρα) που προετοιμάζονται ώστε να οργανώσουν το δικό τους διαγωνισμό. Το σλαμ στηρίζεται στο παρελθόν, εμπνέεται από το παρόν και κοιτάζει το μέλλον της προφορικής ποίησης. Παράλληλα εκφράζει τη δύναμη της απαγγελίας. Οι έμπειροι ποιητές μοιράζονται την πείρα τους με το κοινό και οι νέοι ποιητές, που έχουν κάτι σημαντικό να πουν και που δεν έχουν πρόσβαση σε εκδοτικούς οίκους ή τυπογράφους, έχουν την ευκαιρία να αναδείξουν τους στίχους τους.

Μια αισιόδοξη νότα για την ποίηση

Του Κώστα Κατσουλάρη

Οσοι από εμάς αποφασίσαμε να στηρίξουμε την "ιδέα" του poetry slam γνωρίζαμε ότι δεν θα είναι εύκολη υπόθεση. Αυτοσχεδιασμός, αμεσότητα, ακραίος υποκειμενισμός, ζωντανή παρουσία, θεατρικότητα, όλα αυτά συνιστούν ένα μείγμα που θα μπορούσε να είναι ακόμη κι εκρηκτικό. Κι ωστόσο, η συνολικότερη αίσθηση που είχα από την παρακολούθηση ενός μεγάλου μέρους των ποιητικών παραστάσεων ήταν ότι κάτι αληθινό υπήρχε στην ατμόσφαιρα, κάτι καθαρό και αθώο, που γύρευε έκφραση και επικοινωνία.

Προσωπικά, δεν στέκομαι ιδιαίτερα στην ποιότητα των ποιημάτων που ακούστηκαν. Δεν νομίζω ότι σκοπός αυτών των συλλογικών μορφών έκφρασης είναι να είμαστε, ειδικά εκείνοι που δεν συμμετέχουμε, με το ζύγι στο χέρι και το φρύδι σηκωμένο, έτοιμοι να καταβαραθρώσουμε όσους τολμούν. Το poetry slam είναι μια γιορτή, ένα καλλιτεχνικό χάπενινγκ, μια ακόμη προσπάθεια επιστροφής στη συλλογικότητα, που τόσο μας έλειψε την προηγούμενη δεκαετία και την οποία προσπαθούμε τώρα, ο καθένας με τον δικό του τρόπο, να ξαναβρούμε. Αξίζει να υπάρξει συνέχεια...

Ενας ποιητικός πάταγος

Της Ελισάβετ Αρσενίου

Ενθουσιάστηκα όταν δέχτηκα την πρόταση από τον Ντίνο Σιώτη να παρουσιάσω την πρώτη αθηναϊκή slam συνάντηση στο Barbara's Food Company. Είχα αρκετή αγωνία για τη διαδικασία... Αλλά, φαίνεται το κάθε slam είναι διαφορετικό, και, παρ' όλους τους κανόνες, τα πάντα δοκιμάζονται. Στην πρώτη αυτή παράσταση ήμουν εκεί με τους χρόνους και τους περιορισμούς του παιχνιδιού στο μυαλό μου, με όλη την αδημονία για τις δυνατότητες που θα άνοιγε το slam στην Ελλάδα.

Είδα ότι κάτι τέτοιο μπορεί να γίνει. Και το κοινό θα είναι σύντομα πανέτοιμο να σεβαστεί και να κρίνει, και οι νέοι ποιητές να μιλήσουν όχι μόνο μέσα από τα γραπτά τους, αλλά και δημόσια. Να μιλήσουν πολιτικά και προσωπικά, και να κριθούν δημοκρατικά. Αν καταφέρουμε να ξεφύγουμε από την εμμονή μας για την «υψηλή ποίηση» και να αμφισβητήσουμε την κυριαρχία της απόλυτης εξουσίας επί της λογοτεχνικής αξίας, θα δούμε το slam και ως παιχνίδι και ως δημόσια πράξη με ευθύνη, και ως τέχνη, αλλά και ως δραστική πραγμάτωση οραμάτων.

Είμαστε τυχεροί γιατί ακόμη έχουμε την αθωότητα (και τα δικαιώματα του λάθους) που λείπουν πια από τα ενηλικιωμένα slam. Για να δούμε τι υπεδάφη και τι νέους τρόπους θα μας αποκαλύψει ο ποιητικός πάταγος στην Ελλάδα...

Ενας ελκυστικός τρόπος για το κοινό

Της Χριστίνας Οικονομίδου

Το πρώτο poetry slam στην Ελλάδα ήταν μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα εμπειρία και είχε πολύ μεγαλύτερη επιτυχία από αυτήν που, ομολογώ, περίμενα. Η ανταπόκριση του κοινού ήταν κλιμακούμενη και αθρόα. Με λίγα λόγια, από στόμα σε στόμα, η ικανοποίηση του κοινού που συμμετείχε/παρακολουθούσε, έδινε τη σκυτάλη στην επόμενη μέρα της διοργάνωσης, όπου η προσέλευση ήταν ακόμη μεγαλύτερη, τόσο από πλευράς θεατών όσο και από πλευράς διαγωνιζομένων.

Κατά τη γνώμη μου, τρία είναι τα βασικά «συμπεράσματα» από αυτή την εμπειρία: 1. Υπάρχουν πολλοί, εναλλακτικοί τρόποι να παρουσιάσει κανείς την ποίηση και  να «δελεάσει» το επονομαζόμενο «κοινό» ώστε να ενεργοποιηθεί απέναντι σ' αυτήν, 2. Το εν λόγω «κοινό» διψά γι' αυτούς τους εναλλακτικούς τρόπους, 3. Υπάρχει μεγάλη μερίδα ανθρώπων που νιώθει την ανάγκη να εκτεθεί και να παρουσιάσει την προσωπική του αναζήτηση, και το τολμά όταν νιώθει ότι το έδαφος είναι πρόσφορο και τα «σύνορα» ανοιχτά.

Για μένα, αυτό το τελευταίο είναι και το πιο σημαντικό συμπέρασμα, καθώς πιστεύω στα ανοιχτά πεδία έκφρασης, δημιουργίας και, ενδεχομένως -γιατί όχι;-, σύγκρουσης. Εχω την εντύπωση ότι η συνέχεια θα είναι ακόμη πιο ενδιαφέρουσα.